Beschermd stads- of dorpsgezicht

Gebied van nationaal of lokaal belang

Gebiedskaart WO-II Fliegerhorst Deelen
Gebiedskaart WO-II Fliegerhorst Deelen
Begrenzingskaart landgoed Kernhem
Begrenzingskaart landgoed Kernhem
Kernhemselaan in Ede
Kernhemselaan in Ede

Het is mogelijk om een gebiedsdeel of een dorpskern in zijn geheel te beschermen. Wanneer zo'n gebied door het rijk wordt aangewezen is er sprake van een van rijkswege beschermd stads- of dorpsgezicht. Nederland als geheel telt ongeveer 350 `rijksgezichten`.
Ede kent (nog) geen van rijkswege aangewezen beschermd gezicht. Het voormalige Duitse vliegveld Deelen, de `Fliegerhorst Deelen`, waarvan het oorspronkelijke grondgebied zich uitstrekt over de gemeenten Ede en Arnhem, zal hiervoor echter binnenkort in procedure worden gebracht. De Luftwaffe bouwde hier tussen 1940-1944 een strategisch belangrijk vliegveld, dat vooral een vitale rol speelde bij de Duitse luchtverdediging. Met name de nachtjacht (nachtjagdgeschwader) werd vanuit Deelen gecoördineerd, gelet op de ligging in de belangrijkste aanvliegroutes van Britse bommenwerpers.

Wanneer zo'n gebied door de gemeente wordt aangewezen is er sprake van een gemeentelijk beschermd stads- of dorpsgezicht. In Ede is het Landgoed Kernhem aangewezen. Op het landgoed is een nagenoeg continue ontwikkelingsgeschiedenis aanwijsbaar vanaf de middeleeuwen tot aan het begin van de twintigste eeuw. Deze specifieke geschiedenis, met daarin een historisch-bouwkundige, een historisch-landschappelijke én een archeologische component, vormt de kern voor de aanwijzing van het landgoed als Beschermd Gezicht.
Het hart van het landgoed bestaat uit een hoofdhuis met bijgebouwen binnen een grootschalige tuin- en parkaanleg met daarin onder andere zichtassen, lanen, boomgroepen, parkbossen, waterpartijen (sier)weiden en (voormalige) moestuinen. Daarnaast zijn de omliggende, aan Kernhem verbonden boerderijen met erfopstallen en belendende akker- en bospercelen herkenbaar bewaard gebleven. Tenslotte heeft archeologisch onderzoek diverse sporen zichtbaar gemaakt die verband houden met verdwenen onderdelen van de middeleeuwse fase van het landgoed. Getraceerd zijn de vermoedelijke omvang en situering van het kasteelterrein, het terrein van de voorburcht en de gedempte slotgracht.

Bekijk ook de grotere foto's met uitgebreide toelichting.

Waarom aanwijzing als beschermd gezicht?

Aanwijzing van een beschermd gezicht is primair een bestuurlijke erkenning van het bijzondere historische karakter van het gebied, vastgelegd in een omschrijving. Doorgaans bestaat dit karakter uit een samenspel van de stedenbouwkundige en/of landschappelijke structuur, het aanzien van de bebouwing en de wijze waarop grond en gebouwen worden benut. 

Anders dan de naam in eerste instantie doet vermoeden, is een beschermd gezicht niet onveranderbaar. Veranderingen blijven mogelijk. Het beschermde karakter zal daarbij echter steeds richtinggevend zijn. Doel is het behoud van deze historische karakteristieken en ze nadrukkelijk een plaats te geven in de toekomstige ontwikkelingen. Op basis van de omschreven karakteristieken wordt een gedetailleerd bestemmingsplan gemaakt of aangepast. Bij toekomstige wijzigingen van het bestemmingsplan zal de gewaardeerde historische karakteristiek steeds op eenzelfde wijze moeten worden meegewogen. 

Bescherming van gezichten en bescherming van objecten zijn verschillende instrumenten uit dezelfde wetgeving, die elkaar kunnen aanvullen maar niet vervangen. Waar de gezichtsbescherming is gericht op de stedenbouwkundige en/of landschappelijke karakteristiek, is de objectbescherming er vooral op gericht het architectonische beeld veilig te stellen en de authenticiteit van het materiaal te behouden.